۲۸ مهر ۹۶ ، ساعت ۱۲:۰۸
آمار سایت
  • کاربران آنلاین :

    0
  • بازدید امروز :

    330
  • بازدید دیروز :

    8400
  • بازدید این هفته :

    45740
  • رتبه الکسا :

    36235
ImageWeek
یک کلمه (Yek Kalameh (One Word
کد خبر : 11029۲۵ | در تاريخ : خرداد ۲۵, ۱۳۹۶ | ساعت : ۱۱:۴۷ ق.ظ
نسخه چاپی نسخه چاپی

رساله­ ای به زبان فارسی در فلسفه، حقوق و تطبیق شریعت و مشروطیت از سرتیپ میرزا یوسف خان مستشارالدوله تبریزی (تبریز ۱۲۳۹ ق/۱۸۲۳- تهران ۱۳۱۳ ق/ ۱۸۹۵)، دیپلمات و متجدد و مدافع خستگی ناپذیر قانون خواهی ایرانی در دوره ناصرالدین شاه قاجار*.


میرزا یوسف در عنفوان جوانی مدتی در کنسولگری انگلیس کارکرد و سپس به استخدام وزارت امورخارجه ایران درآمد. طی سه دهه خدمات دولتی در سمتهای دیپلماتیک در شهرهای حاجی طرخان، مسکو، سنت پطرزبورگ، تفلیس، پاریس و بمبئی و سمت مستشاری و معاونت در وزارت عدلیه و کارگزاری در خراسان و تبریز زندگی پر تلاطمی را گذراند. چندبار مغضوب و از کار برکنار و اموالش غارت شد. در ۱۲۹۹ درست در همان زمانی که برای بار دوم مستشار وزارت عدلیه و به لقب مستشار الدوله مفتخر شد، به اتهام نگارش مقالاتی انتقادی علیه دولت در روزنامه اختر* از کار برکنار شد. کتک سختی خورد، خانه­اش غارت و خودش برای چندماه زندانی شد. عاقبت در ۱۳۰۹ق از کارگزاری مهام خارجه آذربایجان برکنار شد ، به تهران آمد و دو سال بعد درگذشت.
مستشارالدوله صاحب ۱۲ تألیف است، عمدتاً در زمینه علمی و مهندسی، اما رساله یک کلمه­ ی او از شهرتی بیشتر برخوردار شد، و در زمان حیاتش موجب دردسرهای فراوانی نیز برای او گردید. نگارش کتاب در۱۲۸۷ ق، در پاریس، زمانی که مستشارالدوله به سمت کاردار در آنجا بود به اتمام رسید. یک کلمه اقتباسی است از اعلامیه حقوق بشر و شهروندی که در مقدمه قانون اساسی فرانسه آمده است.

در این کتاب مستشارالدوله می­ کوشد تا اصول این اعلامیه را با مبانی حقوق اسلام تطبیق دهد و به صورتی مدرن عرضه کند. این رساله به قصد سازگاری «شریعت» و «مشروطیت» نوشته شده است و از این رو نخستین کتابی است در زمینهً حقوق شهروندی که یک روشنفکر ایرانی به رشته تحریر درآوده است.او نخستین کسی در ایران است که اراده ملت را منشاً قدرت دولت دانسته و از تفکیک قوا و برابری همهً اتباع کشور در برابر قانون سخن گفته است.
به نظر می­رسد که مستشارالدوله در تدوین یک کلمه کوشش های میرزا ملکم خان* را دنبال کرده و رساله ای به تقلید دفتر قانون و دفتر تنظیمات او تدوین کرده است. ولی این شباهت ظاهری است. زیرا رساله­ های ملکم در حقوق موضوعه هستند، در حالی که مستشارالدوله در یک کلمه به حقوق طبیعی و مبانی فلسفه حقوق نظر دارد. البته مستشار الدوله به ملکم ارادت دارد و در مدت اقامت خود در پاریس چهار بار برای دیدار ملکم به لندن سفر می­کند.
از نام ه­ای که مستشار الدوله در تاریخ ۱۸ رجب ۱۲۸۴/۱۷ نوامبر ۱۸۶۷، به میرزا فتحعلی آخوندزاده* نوشته چنین برمی­ آید که عنوان این رساله در آغاز روح الاسلام بوده است. احتمالاً میرزا یوسف خان قصد داشت با پیروی از روح القوانین منتسکیو کتابی در روح قوانین اسلام بنویسد. در وجه تسمیه نام کتاب می­نویسد: “بنیان واصول نظم فرنگستان یک «کلمه» است و هر گونه ترقیات و خوبی ها [که] در آن جا دیده می­ شود، نتیجه همین یک «کلمه» است»؛ و منظورش از آن کلمه «قانون» است.
مستشارالدوله براین باور است که تدوین مجموعه­ های قانونی نیازمند مبانی نظری ویژه ­ای است که آن را «روح الاسلام» می­ خواند و در واقع قانون شرع تنها در صورتی می­ تواند به حقوق جدید تبدیل شود که با توجه به الزامات دوران جدید تاریخ ایران و با تکیه بر «روح» مبانی نظری جدیدی تدوین شده باشد. مستشار الدوله بر آن بود که اعلامیه حقوق بشر و شهروندی (۱۷۸۹) که در مقدمه قانون اساسی فرانسه آمده یکی از نخستین اسناد حاکمیت قانون در دوران جدید است و چنان که بتوان مطابقت اصول آن را با روح اسلام نشان داد می­ توان حقوق جدید ایران را تدوین کرد.
اعلامیه حقوق بشر در ۱۷۸۹ به تصویب نمایندگان مجلس اصناف فرانسه رسید و مقدمه نخستین قانون اساسی فرانسه قرار گرفت. لیکن تا نیم قرن بعد قانون اساسی فرانسه و مقدمه آن هشت بار جرح و تعدیل شد. در ۱۸۲۵ به دنبال کودتای لوئی بناپارت(ناپلئون سوم)، به فرمان امپراتور قانون اساسی جدیدی برای فرانسه نوشته شد که باردیگر اعلامیه حقوق بشر ۱۷۸۹در مقدمه آن درج شد. هنگام اقامت مستشارالدوله در فرانسه این قانون اساسی لازم الاجرا بود، و مستشارالدوله هم همین متن را ترجمه واقتباس کرده است. او ۱۷ اصل آن اعلامیه را در ۱۹ فقره در رساله خود آورده است. اعلامیه حقوق بشر و شهروندی ۱۷۸۹بیشتر بر پایه دیدگاههای جان لاک، ژان ژاک روسو و ولتر تدوین شده است و بیشتر بر آزادی- به ویژه آزادی­های فردی- توجه دارد تا برابری بین شهروندان یک کشور.
مستشارالدوله درباره نقش قانون در پیشرفت اروپا می­نویسد: علت پیشرفت فرنگستان در یک کلمه است. فراورده­های صنعتی جدید نتایج وضعی است که از آن کلمه ناشی شده است و نباید آنها را از شمار «مقدمات» وضع جدید فرنگستان دانست. دانشمندان اسلام به خطا به وصف «تاریخ و صنایع فرنگستان» بسنده می­کنند و به بنیان و اصول آنها اشاره نمی­کنند… قانون فرنگستان با شرع تفاوتهایی دارد، اقوال و آرای ضعیف در آن نیامده، به زبان عامه است، برای مصالح دنیا است، و قوانین عرفیه و عادیه را نیز در بر می­گیرد. از مکاتبات مستشارالدوله به آخوندزاده چنین برمی­آید که تصور می­کرد یک کلمه، پس از انتشار، انقلاب و توفانی در ایران برپا خواهد کرد و موجب پیشرفت وترقی مادی و معنوی کشور خواهد گردید.
یک کلمه در ۱۹ فقره تحریر شده و هریک از آنها به یکی از مفاهیم حقوقی مندرج در اعلامیه حقوق بشر اختصاص دارد. آن مفهوم را توضیح می­دهد و با آوردن آیاتی از قرآن مجید و احادیثی نشان می­دهد که آن مفهوم در روح قوانین اسلامی حضور دارد. او در این کتاب دو واژه «نمایندگی» و «مجلس» را وارد ادبیات سیاسی ایران می­کند و از ترس قدرت شاه، با احتیاط اشاره هایی مبهم به اصل تفکیک قوا می کند که وی آن را «تفریق قدرت تشریع از قدرت تنفیذ» می­ نامد.
درخاتمه رسال یک کلمه، مستشارالدوله، نتیجه می­گیرد که چون اعلامیه حقوق بشر با احکام الهی و آیات قرآن هماهنگ است، در معنا، «حقوق عامه مسلمانان، بل کُل جماعت متحدند» نیز هست. کتاب یک کلمه علاوه بر پاریس (۲۸۷/۱۸۷۱) چند بار دیگر ، یکبار در سال ۱۳۲۴ ق/ ۱۹۰۶ با چاپ سنگی در تبریز و یک بار در ربیع الاول ۱۳۲۵ ق/ ۱۹۰۷ با چاپ حر وف سربی در مطبعه شاهنشاهی در تهران (و دوبار دیگر در دهه های ۱۳۶۰و ۱۳۸۰) به چاپ رسید و مورد استقبال آزادی خواهان و ترقی طلبان قرارگرفت، هرچند که متجددان تندرو، از جمله آخوندزاده، ایرادات زیادی بر آن وارد کرد و سعی مستشارالدوله برای سازش اعلامیه حقوق بشر با مبانی اسلامی را نکوهش کرد. رساله یک کلمه موجب دردسر شدید برای مولف آن شد. به دستور ناصرالدین شاه او را به زندان افکندند و شکنجه اش کردند و با رسالهً یک کلمه آن قدر بر سرش کوبیدند که نابینا شد. یک کلمه در تدوین قانون اساسی ایران، پس از پیروزی انقلاب مشروطیت (۱۹۰۶) نیز مؤثر بوده است.

مآخذ:
آجودانی، ماشاءالله. مشروطه­ ی ایرانی. تهران: اختران، ۱۳۸۲٫
آدمیت، فریدون، فکر آزادی و مقدمهً نهضت مشروطیت، تهران: سخن،۱۳۴۰
طباطبایی، جواد. تأملی درباره ایران، جلد دوم، نظریه حکومت قانون درایران، بخش دوم، مبانی نظریه مشروطه خواهی، تهران: ستوده، ۱۳۸۶٫
مستشارالدوله، یوسف بن کاظم، یک کلمه و نامه، به کوشش محمد صادق فیض، تهران: صباح، ۱۳۸۲٫
مستشارالدوله ، یک کلمه، به کوشش صادق سجادی، تهران: نشر تاریخ ایران،۱۳۶۲
مؤمنی، باقر، دین و دولت در عصر مشروطیت، سوئد: نشرباران، ۱۳۷۲

نام نویسنده : دکتر نورالله مرادى